Cúp Bóng đá châu Phi, tên chính thức là Africa Cup of Nations (AFCON), còn được biết đến với tên gọi tiếng Pháp Coupe d’Afrique des Nations (CAN), là giải đấu bóng đá cấp đội tuyển quốc gia nam do Liên đoàn Bóng đá châu Phi (CAF) tổ chức. Ra đời năm 1957, AFCON không chỉ là giải vô địch châu lục lâu đời nhất còn tồn tại trên thế giới, mà còn là tấm gương phản chiếu lịch sử chính trị, xã hội và phong trào giải phóng dân tộc của toàn bộ lục địa châu Phi.
Lịch sử Cúp Bóng đá châu Phi trải qua hơn sáu thập kỷ phát triển, AFCON đã chuyển mình từ một giải đấu mang tính biểu tượng chính trị với chỉ vài quốc gia tham dự, trở thành sân chơi quy mô 24 đội – nơi hội tụ những nền bóng đá giàu bản sắc, tốc độ, kỹ thuật và cảm xúc bậc nhất thế giới.
| Mốc thời gian |
Sự kiện tiêu biểu |
| 06/1956 |
Đề xuất thành lập CAF và giải đấu vô địch châu Phi tại Đại hội FIFA ở Lisbon. |
| 02/1957 |
AFCON lần đầu tổ chức tại Sudan với 3 đội; Ai Cập vô địch. |
| 1968 |
Mở rộng lên 8 đội, áp dụng thể thức chia bảng. |
| 1992 |
Nâng số đội tham dự lên 12. |
| 1996 |
Mở rộng lên 16 đội; Nam Phi lần đầu dự và vô địch. |
| 2013 |
Chuyển sang tổ chức vào các năm lẻ. |
| 2019 |
Mở rộng lên 24 đội. |
| 2024 |
AFCON 2023 tổ chức tại Bờ Biển Ngà, chủ nhà đăng quang. |
Khởi nguyên của AFCON và bối cảnh chính trị (1956 – 1962)
Ý tưởng về một giải vô địch bóng đá dành riêng cho các quốc gia châu Phi xuất hiện trong bối cảnh làn sóng giải phóng thuộc địa đang lan rộng trên khắp lục địa. Tháng 6 năm 1956, tại Đại hội FIFA tổ chức ở Lisbon, các đại diện đến từ Ai Cập, Sudan, Ethiopia và Nam Phi đã thống nhất thành lập Liên đoàn Bóng đá châu Phi (CAF).
Ngay sau khi CAF ra đời, kế hoạch tổ chức một giải đấu mang tính biểu tượng cho sự đoàn kết châu Phi được triển khai. Tháng 2 năm 1957, AFCON lần đầu tiên được tổ chức tại Khartoum (Sudan). Ban đầu, giải có bốn đội sáng lập, tuy nhiên Nam Phi bị loại do chính sách Apartheid khi chỉ đăng ký cầu thủ da trắng.
Theo
TX88: Hệ quả là Ethiopia được đặc cách vào chung kết. Chỉ hai trận đấu diễn ra, và Ai Cập đã đánh bại Sudan ở bán kết trước khi thắng Ethiopia 4-0 trong trận chung kết, trở thành nhà vô địch đầu tiên trong lịch sử AFCON. Mohamed Diab El-Attar ghi cả bốn bàn trong trận chung kết, lập cột mốc lịch sử cho giải đấu.
Những năm đầu thập niên 1960 chứng kiến số quốc gia châu Phi độc lập tăng nhanh. AFCON năm 1962 lần đầu phải tổ chức vòng loại khi có tới 9 đội đăng ký. Ethiopia lên ngôi vô địch ngay trên sân nhà, cho thấy sự lan tỏa mạnh mẽ của bóng đá trên toàn lục địa.
Ghana và tinh thần Liên Phi (1963 – 1970)
Thập niên 1960 gắn liền với sự trỗi dậy của Ghana – quốc gia đi đầu trong phong trào Pan-Africanism. Đội tuyển Ghana, với biệt danh Black Stars, nhanh chóng trở thành biểu tượng cho khát vọng tự chủ của châu Phi.
Năm 1963, Ghana đăng cai và vô địch AFCON lần đầu tiên. Hai năm sau, họ tiếp tục bảo vệ danh hiệu tại Tunisia dù thay đổi phần lớn đội hình. Thành công này đưa Ghana sánh ngang Ai Cập về số lần vô địch thời điểm đó.
Năm 1968, AFCON chính thức mở rộng lên 8 đội và áp dụng thể thức chia bảng. Congo-Kinshasa (nay là CHDC Congo) lên ngôi vô địch, trong khi Laurent Pokou của Bờ Biển Ngà thiết lập kỷ lục ghi bàn kéo dài đến tận thập niên sau.
Thập kỷ đa cực và những nhà vô địch mới (1970 – 1980)
Giai đoạn 1970–1980 là thời kỳ AFCON chứng kiến sự phân bổ quyền lực rộng khắp. Sáu quốc gia khác nhau lên ngôi vô địch, cho thấy sự phát triển đồng đều của bóng đá châu Phi.
Những người tham gia
Đăng Ký TX88 chia sẻ: Điểm nhấn đáng nhớ nhất là AFCON 1974, nơi trận chung kết giữa Zaire và Zambia phải đá lại – trường hợp duy nhất trong lịch sử giải. Mulamba Ndaye ghi 9 bàn tại giải đấu, kỷ lục vẫn đứng vững cho đến ngày nay.
Năm 1978, Ghana giành chức vô địch thứ ba và trở thành đội đầu tiên được giữ vĩnh viễn chiếc cúp AFCON nguyên bản.
Cameroon, Bắc Phi và thời kỳ chuyên nghiệp hóa (1980 – 1990)
Thập niên 1980 chứng kiến sự thống trị của Cameroon với ba lần vào chung kết liên tiếp. Lối chơi giàu thể lực, kỷ luật và tinh thần chiến đấu giúp “Những chú sư tử bất khuất” trở thành thế lực lớn của bóng đá châu Phi.
Song song đó, các đội Bắc Phi như Ai Cập và Algeria dần khẳng định vị thế. Algeria giành chức vô địch đầu tiên năm 1990 trên sân nhà sau nhiều năm tiệm cận đỉnh cao.
Mở rộng quy mô và dấu mốc xã hội (1992 – 1998)
AFCON 1992 mở rộng lên 12 đội, đánh dấu bước chuyển mình rõ rệt về mặt tổ chức. Bờ Biển Ngà vô địch với thành tích giữ sạch lưới toàn giải – điều hiếm có trong lịch sử bóng đá.
Năm 1996 mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt khi Nam Phi lần đầu tham dự sau thời kỳ Apartheid và ngay lập tức đăng quang trên sân nhà. Đây được xem là một trong những khoảnh khắc mang tính biểu tượng xã hội sâu sắc nhất của AFCON.
Kỷ nguyên vàng của Ai Cập (2000 – 2010)
Đầu thế kỷ 21 là thời kỳ thống trị của Ai Cập và Cameroon. Cameroon vô địch 2000 và 2002, nhưng Ai Cập mới là đội để lại dấu ấn sâu đậm nhất.
Từ năm 2006 đến 2010, Ai Cập vô địch ba kỳ liên tiếp – kỳ tích chưa từng có trong lịch sử AFCON. Với thế hệ vàng gồm Aboutrika, Ahmed Hassan, họ nâng tổng số danh hiệu lên 7 và trở thành đội tuyển giàu thành tích nhất giải đấu.
AFCON hiện đại: Mở rộng, linh hoạt và toàn cầu hóa (2012 – nay)
Từ năm 2013, AFCON chuyển sang tổ chức vào các năm lẻ để tránh trùng FIFA World Cup. Năm 2019, giải mở rộng lên 24 đội, giúp nhiều quốc gia lần đầu được trải nghiệm sân chơi lớn.
Các nhà vô địch giai đoạn này phản ánh sự cạnh tranh cân bằng:
- Zambia (2012): Chiến thắng mang tính tưởng niệm.
- Bờ Biển Ngà (2015, 2023): Khẳng định vị thế cường quốc.
- Cameroon (2017): Chức vô địch thứ 5.
- Senegal (2021): Lần đầu lên ngôi.
AFCON 2025 dự kiến tổ chức tại Morocco từ cuối năm 2025 đến đầu 2026, tiếp tục khẳng định vị thế giải đấu hàng đầu của bóng đá châu Phi trên bản đồ thế giới.
Bảng dữ liệu tổng hợp lịch sử AFCON
| Thông tin |
Chi tiết |
| Tên chính thức |
Africa Cup of Nations (AFCON) |
| Năm thành lập |
1957 |
| Cơ quan tổ chức |
Liên đoàn Bóng đá châu Phi (CAF) |
| Chu kỳ |
2 năm/lần (năm lẻ từ 2013) |
| Số đội |
24 đội |
| Đương kim vô địch |
Bờ Biển Ngà (2023) |
| Đội vô địch nhiều nhất |
Ai Cập (7 lần) |
| Kỷ lục ghi bàn 1 giải |
Mulamba Ndaye – 9 bàn (1974) |
Lịch sử Cúp Bóng đá châu Phi không chỉ ghi dấu những trận cầu đỉnh cao mà còn phản ánh hành trình phát triển đầy bản sắc của bóng đá lục địa đen. Qua từng kỳ tổ chức, giải đấu đã chứng kiến sự vươn lên của nhiều nền bóng đá, những thế hệ cầu thủ xuất sắc cùng các câu chuyện giàu cảm xúc, góp phần tạo nên sức hút đặc biệt cho sân chơi này. Việc tìm hiểu Lịch sử Cúp Bóng đá châu Phi giúp người hâm mộ hiểu rõ hơn giá trị truyền thống, tinh thần cạnh tranh và tầm ảnh hưởng ngày càng lớn của giải đấu đối với bóng đá thế giới.
